گزینههای روی میز؛ آب گران قیمت یا وارد کردن آن؟
پراکنش بارندگی در ایران بهشدت ناموزون است و همین ناهمگونی باعث میشود حتی سالهای پربارش نتواند پاسخگوی نیاز آبی سراسر کشور باشد؛ مسئلهای که گزینه واردات آب را روی میز گذاشته
فرارو- تبوتاب بحث انتقال آب از جنوب به سایر نقاط ایران تا حدی فروکش کرده و حالا ایده تازهای بر سر زبانها افتاده است؛ واردات آب. موافقان و مخالفان، هر کدام از زاویهای متفاوت به ماجرا نگاه میکنند. برخی میگویند وقتی بسیاری از کشورهای همسایه خود با بحران آب دستوپنجه نرم میکنند، اساسا ایران قرار است آب را از کجا وارد کند؛ گزارهای که اغلب بدون اشاره دقیق به نام کشورها مطرح میشود. در مقابل، گروهی از پیچیدگیهای سیاستگذاری، ملاحظات امنیتی و از دست رفتن مفهوم خودکفایی سخن میگویند و عدهای دیگر مسئله را روی میز اقتصاد میگذارند؛ اینکه در نهایت کدام مسیر هزینه کمتری دارد، انتقال آب از جنوب یا واردات آن از کشورهای همسایه.
به گزارش فرارو، پراکنش بارندگی در ایران بهشدت ناموزون است و همین ناهمگونی باعث میشود حتی سالهای پربارش نیز نتواند پاسخگوی نیاز آبی سراسر کشور باشد؛ مسئلهای که دوباره انتقال آب را به گزینهای جدی تبدیل میکند. با این حال، یک گره اساسی همچنان باز نشده است؛ حتی اگر آب وارد کشور شود یا از نقطهای به نقطه دیگر انتقال یابد، آیا بدون اصلاح الگوی توزیع و بازتعریف شاخصهای توسعه شهری، بحران آب ایران واقعا حل خواهد شد؟
محمدابراهیم رئیسی، کارشناس حوزه آب و انرژی، در گفتوگو با فرارو به بررسی این مساله پرداخته و میگوید: «اگر آب از خلیج فارس با قیمت ۵ یورو بیاوریم یا از تاجیکستان با قیمت تمامشده ۲ یورو، طبیعی است که گزینه اقتصادیتر، واردات آب از تاجیکستان است. بهترین راه، یک قرارداد ۱۰ تا ۱۵ساله با تاجیکستان است تا در همین مدت، با اختلاف ۳ یورویی در ارز مصرفی، مصرف آب در مشهد مدیریت شود و از هدررفت حدود ۳۰ درصدی آب جلوگیری شود.»
چه کسی میگوید افغانستان آب ندارد؟
محمدابراهیم رئیسی به فرارو میگوید: «این فرض اولیه که بخواهیم بگوییم کشورهای منطقه بیآب هستند، فرضی نادرست است. در مواردی مانند تاجیکستان و افغانستان، این کشورها از منابع آبی فراوانی برخوردارند که بهواسطهی طبیعت کوهستانی، خود توان استفادهی کامل از آن را ندارند. به همین دلیل، برای آنها نیز این امکان وجود دارد که در قالب یک قرارداد درست، این آب را در اختیار کشورهای همسایهی خود قرار دهند.»
به بیان او: «کشورهایی مانند عراق، سوریه یا ترکمنستان ممکن است با کمبود آب مواجه باشند، اما در مقابل، کشورهایی مانند تاجیکستان آنقدر منابع آبی در اختیار دارند که میتوانند از آن برای ایجاد نوعی بیزینس و بازار استفاده کنند؛ بازاری که در نهایت به اقتصاد خودشان نیز کمک میکند.»
واردات آب میتواند پیشنهادی قابل تأمل برای شرایط بیآبی باشد
بر این اساس، به گفته او: «امکان انتقال یا به عبارتی واردات آب میتواند پیشنهادی قابل تامل برای شرایط بیآبی یا کمبود آب باشد. با این حال، اینکه واردات آب برای شرایط کنونی ما گزینهی درستی هست یا نه، موضوعی است که باید در قالب یک مطالعهی دقیق و با در نظر گرفتن برآوردهای اقتصادی، فرهنگی و محیطزیستی مورد ارزیابی قرار بگیرد. در صورت مناسب بودن، این گزینه میتواند برای بخشی از کمبود آب مورد استفاده قرار گیرد؛ تاکید بر این نکته ضروری است که بهعنوان راهحلی برای بخشی از مشکل آب مطرح است، نه تمام آن.»
تا واردات آب از تاجیکستان هست چرا انتقال از دریای عمان؟
با اشاره به شهری مثل مشهد، این کارشناس آب میگوید: «طرحی برای تامین آب از دریای عمان و خلیج فارس برای این شهر وجود دارد. حالا وقتی میتوان با هزینهای کمتر آب را از تاجیکستان وارد کرد و بهصورت مقطعی هم مشکل آب را حل کرد و هم بخشی از مشکل تامین ارزی مرتبط با اجرای طرح را کاهش داد، این راه میتواند گزینهای مناسب باشد. تأکید میکنم این راهکار، یک راه حل مقطعی است و بهعنوان تنها راه حل مشکل موجود پیشنهاد نمیشود. اما اگر مورد محاسبه قرار گیرد و همزمان با مدیریت مصرف، که اصل اساسی مواجهه با بحران آب است، به کار گرفته شود، میتواند برای شرایط فعلی کارآمدتر باشد.»
مشهد زیارتی است یا صنعتی یا کشاورزی؟
او با اشاره به استان خراسان این پرسش را مطرح میکند که تا امروز با چه برنامهای آب مصرف کردهایم که سطح آبهای زیرزمینی تا این حد پایین آمده است؟ و ادامه میدهد: «این نشان میدهد که نتوانستهایم ملاکهای توسعهای هر استان را مشخص کنیم. برای مثال، کلانشهر مشهد را به عنوان قطب توریستی-زیارتی، کشاورزی یا صنعتی تعریف کردهایم؟ مادامی که همه این نقشها با هم وجود داشته باشد، کشاورز مشهدی چغندر میکارد، زائران مشهد زیاد میشوند و وقتی بخواهیم همه این نیازها را همزمان تامین کنیم، نتیجه افت شدید سطح آب زیرزمینی خواهد بود. در نهایت، شاهد بیآبیهای گسترده و نشست زمین در حوضه آبریز خراسان خواهیم بود و دوباره دنبال تامین آب از دریای عمان و خلیج فارس میرویم.»
او میگوید: «اگر به اصفهان هم به عنوان یک شهر توریستی اهمیت داده بودیم، شاید لازم نبود مردم اصفهان اقتصاد خود را صرفا از طریق کشاورزی تامین کنند و زایندهرود هم به وضعیت کنونی دچار نمیشد. تمرکز توریست، اگر به درستی مدیریت شود، میتواند هم اقتصاد اصفهان را تامین کند و هم فشار کشاورزی بر منابع آب را کاهش دهد، بدون اینکه معیشت کشاورزان آسیب ببیند.»
او میفزاید: «اگر به این موارد، موقعیت صنعتی اصفهان را هم اضافه کنیم و متوجه میشویم که منابع آب چه محدودیتهایی دارند. بنابراین تعیین الگوی توسعه هر شهر، پیش از برنامهریزی برای تامین آب، بسیار مهم است. باید بدانیم هر شهر چه نقشی در توسعه دارد، چه میزان آب نیاز دارد و این آب چگونه مدیریت شود. اگر این الگو درست نباشد، نتیجه میشود همان سناریوی تهران: آب از منابع مختلف تامین میکنیم، جمعیت رو به افزایش را مدیریت میکنیم و در نهایت دوباره میپرسیم از کجا آب بیاوریم.»
توپوگرافی خشن افغانستان هزینه تامین آب سالم را بالا برده
یک نکتهی مهم دیگر از دید این کارشناس آب و انرژی، توان تامین آب سالم است. او در مثالی اشاره میکند: «افغانستان با اینکه به طور کلی کمبود آب ندارد، نمیتواند آب سالم را به شهرهای خود برساند. دلایلی مانند توپوگرافی خشن و کوهستانی بودن منطقه، هزینه تامین آب سالم شهری را برای افغانها بسیار بالا برده است. در کشورهای دیگر مثل تاجیکستان یا سریلانکا نیز، با احداث نیروگاههای برقآبی میتوانند هم برق و هم آب تولید کنند، اما توسعه این زیرساختها محدود است و سرمایه لازم وجود ندارد. در افغانستان، امنیت نیز مانع بزرگی برای توسعه این شبکههاست.»
گاهی آب موجود است، اما کسی به سراغ استفاده از آن نمیرود چون هزینه دارد
از دید او این وضعیت نشان میدهد که کمبود آب با کمبود اقتصادی آب بسیار متفاوت است. او در این مورد میگوید: «در ایران، یک راه مرسوم برای تامین آب، حفر چاه و استفاده از موتور برای استخراج است. اگر هزینه تامین آب افزایش یابد مثلا از طریق بالا بردن قیمت برق یا سوخت، ممکن است همان مشکل در ایران هم تکرار شود: یعنی آب موجود است، اما کسی به سراغ استفاده از آن نمیرود.»
او ادامه میدهد: «طبیعی است که کمبود یا مازاد آب به هزینه تامین آن وابسته باشد. هزینه تامین آب بسیار پایین است و حدود شصت درصد آب کشاورزی کشور به همین منابع زیرزمینی متکی است. البته هدف این نیست که معیشت کشاورزان را با مخاطرات جدی مواجه کنیم؛ بلکه میتوان برنامهریزی کرد تا با در نظر گرفتن تمام مشکلات و محدودیتها، به راهحلهای کارآمد برسیم و همهی ابعاد مصرف و تامین آب را بسنجیم.»
پراکنش بارندگی در ایران بسیار ناموزون است
رییسی در پاسخ به این سوال که چرا تامین آب در ایران تا این حد با مخاطره روبهرو است؟ میگوید: «این سوال اصلا ساده و تکبعدی نیست. حدود ۸۰ درصد اقلیم ایران خشک یا نیمهخشک است و فقط ۲۰ درصد آن بارندگی بالای هزار میلیمتر دارد. برای مثال، بارش در رشت نزدیک ۱۵۰۰ میلیمتر است، اما در یزد تنها حدود ۱۰۰ میلیمتر بارندگی داریم. چطور میتوان این آب را به یزدی رساند که آب کافی ندارد؟» انتقال آب به سبب حجم آن آسان نیست و به همین دلیل نمیتوان با آمار کلی در مورد آب صحبت کرد.
انتقال آب از طالقان چه دردی از تهران را درمان کرد؟
او ادامه میدهد: «این واقعیت نشان میدهد که مدیریت و هدایت آب، مسئلهای ساده نیست. پراکنش بارندگی در ایران بسیار ناموزون است و حتی با سدسازی و مدیریت آب هم هنوز بخش مهمی از مشکل حل نشده است. علاوه بر این، ما روی مدیریت مصرف نیز به اندازه کافی کار نکردهایم. برای مثال، برای تامین آب مصرفی تهران که حدود یک میلیارد و ۲۰۰ میلیون مترمکعب است، تنها از سد طالقان ۶۰ میلیون مترمکعب آوردهایم؛ این چند درصد نیاز تهران را پوشش میدهد؟»
انتقال آب از تاجیکستان ۲ یورو و از جنوب ۵ یورو است؛ کدام صرف بیشتری دارد؟
این کارشناس آب میگوید: «وضعیت انتقال آب به مشهد هم مشابه است. اگر آب از خلیج فارس با قیمت ۵ یورو بیاوریم یا از تاجیکستان با قیمت تمامشده ۲ یورو، طبیعی است که گزینه اقتصادیتر، واردات آب از تاجیکستان است. بهترین راه، یک قرارداد ۱۰ تا ۱۵ساله با تاجیکستان است تا در همین مدت، با اختلاف ۳ یورویی در ارز مصرفی، مصرف آب در مشهد مدیریت شود و از هدررفت حدود ۳۰ درصدی آب جلوگیری شود. بعد از ده سال هم ممکن است دیگر نیازی به آب وارداتی نداشته باشیم.»
واردات آب یا آب گران قیمت؛ کدام بهتر است؟
او در نهایت میگوید: «نکته اصلی این است که سیاستگذاری درست و جامع در این زمینه حیاتی است؛ برنامهای که همه جوانب، از تامین تا مصرف، را در نظر بگیرد. حالا سوال این است: اگر از تاجیکستان آب وارد نکنیم، چه میکنیم؟ آیا مصرف آب قطع میشود؟ معلوم است که نه؛ تنها گزینه باقی میماند تامین آب گرانقیمت. بنابراین، واردات آب میتواند راهحل مقطعی مناسبی در کنار اصلاح مصرف باشد.»
