درسهای سال ۲۰۲۵ درباره همزیستی با هوش مصنوعی
سال ۲۰۲۵ نقطه عطفی بود که در آن هوش مصنوعی با تأثیرگذاری همزمان بر اقتصاد، سیاست، سلامت روان و بازار کار، جهان را وارد مرحلهای تازه از تغییرات عمیق و گاه نگرانکننده کرد.
فرارو- در حالی که سرمایهگذاریهای کلان، مناقشات سیاسی و دغدغههای اجتماعی پیرامون فناوریهای نوین رو به افزایش است، هوش مصنوعی بیش از هر زمان دیگری به نیرویی تعیینکننده در شکلدهی آینده اقتصاد، سیاست و زندگی روزمره انسانها تبدیل شده است.
به گزارش فرارو به نقل از سی ان ان، سال ۲۰۲۵ را میتوان یکی از نقطههای عطف تاریخ فناوری دانست؛ سالی که در آن، هوش مصنوعی از یک ابزار فناورانه صرف، به نیرویی تعیینکننده در اقتصاد، سیاست، بازار کار و حتی سلامت روان انسانها تبدیل شد. صدها میلیارد دلار سرمایهگذاری، موجی از نگرانیهای مربوط به سلامت روان، و از دست رفتن هزاران شغل، تنها بخشی از پیامدهای گسترش سریع این فناوری در یک سال گذشته بوده است.
اما حلقه اتصال همه این تحولات چیست؟ پاسخ در دو کلمه خلاصه میشود: هوش مصنوعی. فناوریای پر سر و صدا و در عین حال بحثبرانگیز که از سوی برخی بهعنوان آیندهای اجتنابناپذیر و از سوی دیگر، بهمثابه حباب بعدی بازار سهام توصیف میشود؛ حبابی که شاید دیر یا زود بترکد.
هرچند هوش مصنوعی دهههاست که بهطور پنهان در زیرساختهای دیجیتال جهان حضور دارد، اما ورود چتبات «چتجیپیتی» شرکت اوپنایآی در سال ۲۰۲۲، این فناوری را به خط مقدم توجه عمومی آورد. از آن زمان، ظهور ابزارهایی مانند «چتجیپیتی» و «جمینی» گوگل، بهتدریج خدمات آنلاین مورد استفاده روزانه میلیونها نفر را دگرگون کرده است؛ از حالت هوش مصنوعی در جستوجوی گوگل گرفته تا چتباتهای تعبیهشده در پلتفرمهایی مانند اینستاگرام و آمازون. به بیان دیگر، هوش مصنوعی در حال بازتعریف «درِ ورودی اینترنت» است؛ همان جایی که کاربران برای دریافت اطلاعات، خرید، ارتباط و تصمیمگیری به آن رجوع میکنند.
اما سال ۲۰۲۵ تنها به تغییرات دیجیتال محدود نماند. این سال، زمانی بود که هوش مصنوعی از صفحهنمایشها فراتر رفت و بهطور مستقیم بر سیاستهای ملی، روابط تجاری جهانی و بازارهای مالی اثر گذاشت. همزمان، پرسشهای جدیتری درباره میزان اعتمادپذیری این فناوری در محیطهای کاری، کلاسهای درس و حتی روابط انسانی مطرح شد؛ پرسشهایی که انتظار میرود در سال ۲۰۲۶ نیز با شدت بیشتری ادامه پیدا کنند.
جیمز لاندی، همبنیانگذار و هممدیر «مؤسسه هوش مصنوعی انسانمحور دانشگاه استنفورد»، در اینباره میگوید: «در سالهای قبل، هوش مصنوعی بیشتر شبیه یک اسباببازی درخشان جدید بود. اما سال گذشته شاهد استفادههای بسیار جدیتر و عملیتری از این فناوری بودیم. به نظرم مردم کمکم دارند هم مزایا و هم خطرات آن را بهطور واقعی درک میکنند.»
پرسشهای نظارتی و نگرانیهای سلامت روان
در میان سیاستمداران، دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، از بزرگترین حامیان هوش مصنوعی بهشمار میرود. این فناوری به یکی از ستونهای اصلی دوره دوم ریاستجمهوری او تبدیل شده است. برای نمونه، مدیرعامل شرکت انویدیا، غول تولید تراشه و نماد اصلی رونق هوش مصنوعی، به چهرهای ثابت در حلقه نزدیکان ترامپ بدل شده است.
در سال جاری، ترامپ «برنامه اقدام هوش مصنوعی» را معرفی کرد؛ طرحی که هدف آن کاهش مقررات و افزایش استفاده از هوش مصنوعی در ساختار دولت فدرال است. او همچنین چندین فرمان اجرایی مرتبط با هوش مصنوعی را امضا کرد که یکی از بحثبرانگیزترین آنها، تلاش برای جلوگیری از اجرای قوانین مستقل ایالتها در حوزه هوش مصنوعی بود. این اقدام از نگاه سیلیکونولی یک پیروزی تلقی شد، اما فعالان ایمنی آنلاین هشدار دادهاند که چنین رویکردی میتواند به شرکتهای فناوری اجازه دهد از پاسخگویی در قبال خطرات ناشی از هوش مصنوعی شانه خالی کنند.
انتظار میرود سال آینده، شاهد نبردی حقوقی بر سر این فرمان اجرایی و حدود اختیارات ایالتها در تنظیم مقررات هوش مصنوعی باشیم؛ نبردی که به گفته برخی منتقدان، ممکن است در نهایت در دادگاهها دوام نیاورد.
در نبود چارچوبهای نظارتی فراگیر، توجه به پیامدهای منفی هوش مصنوعی نیز افزایش یافته است؛ آن هم نه به دلایل مثبت. در سال جاری، مجموعهای از گزارشها و شکایتهای حقوقی مدعی شدهاند که «همراهان هوش مصنوعی» مانند چتجیپیتی و کَرَکتر.اِیآی در بروز بحرانهای سلامت روان و حتی مواردی از خودکشی در میان نوجوانان نقش داشتهاند.
در یکی از تکاندهندهترین موارد، گزارش شده است که چتجیپیتی در پاسخ به پیام آدام رین ۱۶ ساله که نوشته بود میخواهد طنابی در اتاقش بگذارد تا کسی او را قبل از خودکشی متوقف کند، چنین پاسخ داده است: «لطفاً طناب را همانجا نگذار… بیایید این فضا را به اولین جایی تبدیل کنیم که کسی واقعاً تو را میبیند.» والدین این نوجوان در ماه اوت با طرح شکایتی علیه اوپنایآی مدعی شدند که این چتبات عملاً او را در مسیر خودکشی راهنمایی کرده است.
در پی این انتقادات، شرکتهای اوپنایآی و Character.AI اعلام کردند که کنترلهای والدین و تغییرات جدیدی برای افزایش ایمنی نوجوانان اعمال کردهاند؛ از جمله حذف امکان گفتوگوی رفتوبرگشتی نوجوانان با چتباتها در اپلیکیشن Character.AI. شرکت متا نیز اعلام کرده است که از سال آینده به والدین اجازه خواهد داد مانع گفتوگوی فرزندانشان با شخصیتهای هوش مصنوعی در اینستاگرام شوند.
با این حال، نگرانیها تنها به نوجوانان محدود نمیشود. گزارشهای فزایندهای نشان میدهد که هوش مصنوعی در برخی موارد باعث انزوای بزرگسالان از عزیزانشان و حتی گسست از واقعیت شده است. یکی از مردان در گفتوگو با شبکه CNN گفته است که چتجیپیتی او را متقاعد کرده بود در حال دستیابی به دستاوردهای فناورانه انقلابی است؛ توهمی که بعدها نادرست بودن آن آشکار شد.
اوپنایآی اعلام کرده است که با متخصصان سلامت روان همکاری کرده تا ChatGPT بتواند بهتر لحظات بحران را تشخیص داده و از افراد حمایت کند، از جمله با معرفی خطوط بحران، ارجاع کاربران به کمک حرفهای و افزودن یادآورهایی برای استراحت. با این حال، این شرکت تأکید کرده که در نهایت میخواهد با کاربران بزرگسال مانند بزرگسالان رفتار کند و به آنها اجازه شخصیسازی گفتگوها را بدهد.
مارلین وی، روانپزشک و وکیل، گفته است که انتظار دارد چتباتهای هوش مصنوعی بهتدریج به اولین جایی تبدیل شوند که افراد برای حمایت عاطفی به آن رجوع میکنند؛ موضوعی که نگرانیهای ایمنی را دوچندان میکند. به گفته او، کاربران جوان بیش از دیگران به استفاده از هوش مصنوعی برای دریافت حمایت تمایل دارند.
کارشناسان سلامت روان و فعالان ایمنی امیدوارند شرکتهای فناوری، بهویژه در ارتباط با کاربران جوان، محدودیتها و حفاظهای قویتری اعمال کنند. با این حال، آنها نگراناند که کشمکش بر سر قدرت نظارتی میان ایالتها و دولت فدرال، اجرای چنین الزامات ایمنی را با مشکل مواجه کند.
پرسش حباب اقتصادی
در همین حال، سرمایهگذاریهای عظیمی در مراکز داده و زیرساختهای هوش مصنوعی در جریان است. شرکتهایی مانند متا، مایکروسافت و آمازون تنها در سال جاری دهها میلیارد دلار هزینه سرمایهای داشتهاند. بر اساس پیشبینی شرکت مشاوره مککنزی، تا سال ۲۰۳۰ حدود ۷ تریلیون دلار در سطح جهان صرف زیرساختهای مراکز داده خواهد شد.
این موج سرمایهگذاری، هم برای مصرفکنندگان و هم برای والاستریت نگرانیهایی بهدنبال داشته است. برخی آمریکاییها شاهد افزایش قبضهای برق و کاهش فرصتهای شغلی بهدلیل اتوماسیون ناشی از هوش مصنوعی بودهاند، در حالی که ارزش سهام برخی شرکتهای پیشتاز این حوزه به رکوردهای تاریخی رسیده است.
همین سرمایهگذاریهای عظیم، این نگرانی را تقویت کرده که شاید هیجان و هزینه در حوزه هوش مصنوعی سریعتر از ارزش واقعی و بازده عملی آن رشد کرده باشد. به همین دلیل، سرمایهگذاران در جلسات اعلام درآمد شرکتهایی مانند متا و مایکروسافت، مدیران را بهشدت درباره بازگشت سرمایه زیرساختهای هوش مصنوعی به چالش کشیدهاند. تمرکز سرمایهگذاری در دست تعداد محدودی از شرکتها، که سرمایه و فناوری را میان خود جابهجا میکنند، نیز به این تردیدها دامن زده است.
با این حال، اریک برینیولفسون، پژوهشگر ارشد مؤسسه هوش مصنوعی انسانمحور استنفورد، معتقد است که سرمایهگذاران بهزودی دادههای بیشتری برای تصمیمگیری در اختیار خواهند داشت. او میگوید در سال ۲۰۲۶ احتمالاً داشبوردهای بیشتری برای رصد تأثیر هوش مصنوعی بر بهرهوری و اشتغال ایجاد خواهد شد.
او تأکید میکند: «بحث از اینکه آیا هوش مصنوعی اهمیت دارد یا نه، به این سمت خواهد رفت که تأثیرات آن با چه سرعتی در حال گسترش است، چه کسانی عقب میمانند و کدام سرمایهگذاریهای مکمل میتوانند قابلیتهای هوش مصنوعی را به رفاه فراگیر تبدیل کنند.»
در سال جاری، هزاران کارمند فناوری شغل خود را از دست دادند، چرا که موجی از تعدیل نیرو صنعت را فرا گرفت. شرکتهایی مانند مایکروسافت، آمازون و متا کاهشهای قابل توجهی در نیروی انسانی خود اعمال کردند؛ اقدامی که دستکم بخشی از آن به گسترش هوش مصنوعی نسبت داده میشود.
آمازون در ماه اکتبر ۱۴ هزار کارمند شرکتی را برای «چابکتر شدن در عصر هوش مصنوعی» اخراج کرد. متا نیز پس از یک دوره جذب گسترده نیرو، ۶۰۰ نفر را از بخش هوش مصنوعی خود کنار گذاشت تا ساختار منعطفتری داشته باشد.
برخی معتقدند هوش مصنوعی به موجهای بیشتری از اخراج منجر خواهد شد، در حالی که گروهی دیگر میگویند این فناوری فرصتهای شغلی تازهای خلق میکند. اما یک نکته تقریباً قطعی است: تغییرات بیشتری در راه است. دن راث، سردبیر لینکدین، میگوید: «این سالی بود که دیدیم الزامات مهارتی برای انجام شغلها بهطور کامل دگرگون شد. فکر میکنم در سال آینده این است که این روند فقط شتاب میگیرد.»
